Ông lão bán than

Thuyền vua Trần Nhân Tông theo dòng sông Đuống đến Bình Than để về hội quân bàn kế chống giặc Nguyên lại sang xâm lược (1282). Nhìn ra phía trước, vua thấy một ông lão ăn mặc tiều tuỵ, khoác áo quen quen, liền hỏi tả hữu:

Có phải Nhân Huệ Vương đấy không?
Mọi người nhìn theo rồi đồng thanh:
Dạ, chính phải.
Hãy mời Vương đến gặp ta.

Đúng đó là Nhân Hụê Vương Trần Khánh Dư. Ông phạm lỗi, bị cách chức thành dân thường, về làm nghề đốt than nuôi sống. Lính nhà vua rượt thuyền theo kịp ông để mời ông dừng lại, ông lắc đầu:
Tôi chỉ là lão bán than quê mùa, có gì mà hỏi.

Vừa lúc thuyền của Nhân Tông đến cạnh. Nhà vua dịu dàng nói:
Thôi đừng giấu ta nữa. Một thời gian qua đã khiến cho kẻ nam nhi khốn khó thế này ư? Thôi trở lại mà lập công giết giặc.
Trần Khánh Dư đổi ngay thái độ:

- Đánh giặc thì tôi không từ chối. Đốt than hàng ngày để kiếm ăn, nhưng cũng là nung nấu chí lớn đấy thôi.

Trần Khánh Dư được trở lại quân ngũ. Ông giỏi về thuỷ chiến nên được giao luyện tập và phụ trách thuỷ quân ở mặt Hải đông. Ít lâu sau, ông đánh thắng đoàn thuyền của tên tướng giặc Trương Hổ.
Câu chuyện tướng quân Trần Khánh Dư đi bán than mà vẫn nung nấu căm thù đã trở thành câu chuyện đẹp trong lịch sử. Người đời sau chép vào hành trang này của ông một bài thơ. Đó là bài Bán than của một di thần đời Lê (sống sau ông Trần đến năm trăm năm). Bài thơ không phải của Trần Khánh Dư, nhưng đã thể hiện được tâm sự anh hùng mà ông ôm ấp:

Một gánh kiền khôn quẩy tếch ngàn
Hỏi chi bán đó? Gửi rằng: than
Ít nhiều miễn được đồng tiền tốt
Hơn thiệt nài bao gốc củi tàn
Ở với lửa hương cho vẹn kiếp
Thử xem sắt đá có bền gan
Nghĩ mình lem luốc toan nghề khác
Nhưng lệ trời kia lắm kẻ hàn.
(ST)