Kiến tạo "cao tốc tri thức": Khi 6 triệu kiều bào trở thành động lực cho khát vọng công nghệ Việt Nam

Câu trả lời, theo Hội thảo "Xây dựng và phát triển các mạng lưới chuyên gia, trí thức trong các lĩnh vực công nghệ chiến lược" vừa diễn ra tại Hà Nội do Ủy ban Nhà nước về người Việt Nam ở nước ngoài, Bộ Ngoại giao tổ chức, là nằm ngay trong chính cộng đồng hơn 6 triệu người Việt Nam đang sinh sống, học tập và làm việc ở nước ngoài.

Một bước ngoặt về tư duy

Điều đáng chú ý nhất tại hội thảo không phải là những con số hay dự án cụ thể, mà là sự thay đổi căn bản trong cách nhìn nhận vai trò của kiều bào.

Thứ trưởng Bộ Ngoại giao Lê Thị Thu Hằng khẳng định, tư duy về công tác người Việt Nam ở nước ngoài đã được nâng tầm, từ "vận động, tập hợp, chăm lo" sang "đồng hành, kiến tạo cơ chế" - nghĩa là thay vì chỉ kêu gọi đóng góp, Nhà nước sẽ chủ động tạo không gian, hành lang pháp lý để trí thức kiều bào tham gia trực tiếp, thực chất vào sự nghiệp phát triển đất nước.

Bước ngoặt này được củng cố bằng một văn kiện có tính bước ngoặt: Nghị quyết số 23-NQ/TW ngày 2/8/2026 của Bộ Chính trị về công tác người Việt Nam ở nước ngoài, lần đầu tiên xác định rõ kiều bào không chỉ là bộ phận không tách rời của dân tộc mà còn là nguồn lực chiến lược, cầu nối với thế giới, tham gia xây dựng và bảo vệ Tổ quốc.

Nghị quyết cũng khoanh vùng rõ những "mặt trận" ưu tiên cần huy động chất xám kiều bào: AI, bán dẫn, công nghệ sinh học, chuyển đổi số, khởi nghiệp - trả lời trực diện cho câu hỏi "10 năm tới Việt Nam nên đón đầu công nghệ nào" mà nhiều đại biểu từng trăn trở.

"Chuyến tàu công nghệ" cần đường ray, không chỉ nhiên liệu

Nếu khát vọng cống hiến là nhiên liệu, thì những gì hội thảo thảo luận chính là việc xây dựng "đường ray" để chuyến tàu ấy thực sự lăn bánh. Không gian thảo luận diễn ra sôi nổi với hàng loạt tham luận thực chiến, đa chiều đến từ cả chuyên gia trong và ngoài nước, mỗi người mang đến một mảnh ghép cho bức tranh tổng thể.

Ông Nguyễn Phúc Bình, Chủ tịch Mạng lưới Đổi mới sáng tạo tại Australia (NIC AU) đưa ra một góc nhìn thẳng thắn và đầy tính thực tiễn: công tác xây dựng mạng lưới đôi khi không chỉ phụ thuộc vào việc tìm ra "người giỏi nhất", mà cốt lõi nằm ở sự nhiệt huyết và mức độ tích cực tham gia các hoạt động chung của từng cá nhân.

Đây là một điều chỉnh quan trọng trong tư duy tuyển chọn - thay vì chạy theo danh xưng hay bằng cấp, điều cần tìm kiếm là những người sẵn sàng dấn thân, đồng hành lâu dài.

Câu chuyện từ đại diện Viettel càng cho thấy nguồn lực này lớn đến mức nào. Đại diện Doanh nghiệp (DN) này thẳng thắn nhìn nhận việc tìm kiếm chuyên gia giỏi là một thách thức không nhỏ, nhưng điều bất ngờ là khi đến thăm một công ty chế tạo bán dẫn lớn ở nước ngoài, đoàn công tác đã phát hiện ra rất nhiều người Việt đang làm việc và khẳng định năng lực vững vàng ngay tại đó.

Nguồn chất xám ấy vẫn đang hiện diện, vẫn đang chứng minh giá trị mỗi ngày trên trường quốc tế - vấn đề chỉ là làm sao khơi đúng dòng chảy để nó quay về phục vụ đất nước.

Nhưng nhiệt huyết thôi là chưa đủ. Ông Phan Anh Sơn, kiều bào tại Hungary, nêu một thực tế mà không ai có thể né tránh: Nhà nước cần có cơ chế tài chính thực chất hơn để nuôi dưỡng và giữ chân nguồn lực này, chẳng hạn như trích kinh phí từ các dự án công để trả lương xứng đáng cho chuyên gia.

Theo ông Phan Thanh Sơn, "nhiên liệu khát vọng" dù quý giá đến đâu cũng cần đi kèm sự đầu tư và bảo đảm bền vững - nếu không, ngọn lửa cống hiến rồi cũng sẽ có lúc lụi tàn vì thiếu điều kiện duy trì.

Cùng góc nhìn đó, đại diện Đại học Bách khoa Hà Nội cũng có bài trình bày chỉ ra những khó khăn, điểm nghẽn cốt lõi trong cơ chế thu hút và trọng dụng nhân tài hiện nay - từ khâu kết nối ban đầu, môi trường làm việc, cho đến các chính sách đãi ngộ dài hạn.

Đây là lời nhắc nhở rằng thu hút chuyên gia không phải là một sự kiện đơn lẻ, mà là cả một hành trình cần được thiết kế bài bản ở mọi khâu.

Một góc nhìn đáng chú ý khác đến từ ông Cao Thanh Định, nhà sáng lập kiêm Giám đốc điều hành Công ty ANPz (Hiroshima, Nhật Bản) - đơn vị hoạt động trong lĩnh vực kết nối DN, nguồn nhân lực và công nghệ giữa Việt Nam và Nhật Bản.

Từ thực tiễn hoạt động, ông Cao Thanh Định cho rằng giữa đơn vị có nhu cầu trong nước và đội ngũ chuyên gia kiều bào vẫn còn thiếu một tầng trung gian chuyên nghiệp - có nhiệm vụ khảo sát thực tế, làm rõ nhu cầu, chuẩn hóa và tiền thẩm định bài toán trước khi tiến hành kết nối.

Ông Cao Thanh Định đề xuất Ban Tổ chức hội thảo xem xét cơ chế công nhận hoặc đặt hàng DN đảm nhận vai trò này, đồng thời ngỏ ý muốn thí điểm tuyến Việt Nam - Nhật Bản, từ tiếp nhận bài toán, tiền thẩm định, kết nối chuyên gia đến tổ chức thử nghiệm (Proof of Concept - PoC).

Đây là một đề xuất thiết thực, cho thấy để "chuyến tàu công nghệ" vận hành trơn tru, có lẽ còn cần thêm một "nhà ga trung chuyển" chuyên nghiệp ở giữa hành trình.

Nền tảng dữ liệu: Mảnh ghép còn thiếu

Một trong những cam kết cụ thể và đáng chờ đợi nhất từ phía Bộ Ngoại giao là việc xây dựng cơ sở dữ liệu (CSDL) chuyên gia, trí thức kiều bào.

Về phía hạ tầng dữ liệu, bà Nguyễn Thị Ngọc Dung, Chánh Văn phòng Hiệp hội Dữ liệu Quốc gia (NDA), Phó Chủ tịch thường trực Mạng lưới chuyên gia dữ liệu toàn cầu (VDEN), cũng bày tỏ mong muốn xây dựng một CSDL chuyên gia bài bản, đồng bộ, để làm nền tảng kết nối hiệu quả nguồn nhân lực chất lượng cao này.

Một mong muốn nhanh chóng được đáp lại bằng cam kết cụ thể từ chính Thứ trưởng Bộ Ngoại giao Lê Thị Thu Hằng.

Thứ trưởng cho biết, đây sẽ là một phần trong CSDL tổng thể về người Việt Nam ở nước ngoài đang được xây dựng, và trước mắt có thể triển khai CSDL về chuyên gia, trí thức, đồng thời tiếp tục nghiên cứu tên gọi, mô hình tổ chức và phương thức vận hành phù hợp.

Đây chính là mảnh ghép mà nhiều chuyên gia đã nhiều lần nhấn mạnh: Không thể kết nối hiệu quả nếu không biết "ai đang ở đâu, giỏi lĩnh vực gì".

Tuy nhiên, Thứ trưởng cũng không né tránh thực tế: dù nhiều hội đoàn trí thức ở nước ngoài đã kết nối với các bộ, ngành, trường, viện, địa phương, nhưng hiệu quả vẫn chưa đạt như mong muốn, cần làm tốt hơn việc kết nối "cung - cầu".

Sự thẳng thắn này, thay vì là một điểm trừ, lại là tín hiệu đáng tin cậy cho thấy các cơ quan quản lý đang nhìn thẳng vào vấn đề để tháo gỡ, chứ không chỉ dừng ở khẩu hiệu.

Bài toán căn cước: Rào cản pháp lý cần được ưu tiên gỡ trước

Giữa những tầm nhìn chiến lược, một kiến nghị rất đời thường nhưng chạm đúng "nỗi lòng" kiều bào đã được nêu ra tại hội thảo: Nhiều bà con xa xứ đang gặp khó vì không có căn cước công dân, kéo theo hàng loạt bất tiện - không mở được tài khoản ngân hàng, không đăng ký được VNeID mức độ 2, không làm được thủ tục tạm trú trực tuyến (online).

Trên thực tế, pháp luật hiện hành đã khẳng định nguyên tắc mọi công dân Việt Nam, không phân biệt nơi cư trú, đều được cấp thẻ căn cước. Nhưng khoảng cách giữa quy định và thực thi vẫn còn xa: Người xin cấp vẫn bắt buộc phải có mặt trực tiếp tại Việt Nam để nộp hồ sơ, chụp ảnh, lấy vân tay, bởi các thủ tục này không thể thực hiện từ xa, chưa kể nhiều trường hợp còn vướng khâu xác minh xuất - nhập cảnh hay cập nhật hộ khẩu cũ.

Đây chính là minh chứng rõ ràng nhất cho việc: Muốn "chuyến tàu công nghệ" chạy nhanh, trước tiên cần dọn sạch những "hòn đá thủ tục" tưởng nhỏ nhưng lại cản trở kiều bào ngay từ bước đầu tiên - xác lập danh tính pháp lý trên chính quê hương mình.

Không chỉ là hội thảo, mà là lời cam kết hành động

Thứ trưởng Lê Thị Thu Hằng bày tỏ tin tưởng, với sự tham gia đồng bộ của các cơ quan quản lý nhà nước, viện, trường, DN và chuyên gia trong lẫn ngoài nước, kết quả hội thảo sẽ là cơ sở quan trọng để Bộ Ngoại giao và các bộ, ngành liên quan triển khai hiệu quả nhiệm vụ xây dựng CSDL và phát triển các mạng lưới chuyên gia, trí thức trong các lĩnh vực công nghệ chiến lược theo chỉ đạo của Chính phủ.

Điều làm nên sức thuyết phục của hội thảo lần này không nằm ở những mỹ từ, mà ở ba yếu tố cộng hưởng: một nghị quyết cấp cao vừa ban hành làm nền tảng chính trị, một cam kết cụ thể về xây dựng CSDL, và sự thẳng thắn nhìn nhận những điểm nghẽn còn tồn tại - từ cơ chế tài chính, thủ tục hành chính đến hiệu quả kết nối "cung - cầu".

Khi cả ba yếu tố này được giải quyết đồng bộ, "nhiên liệu khát vọng" của hàng triệu trí thức kiều bào mới có thể chuyển hóa thành động lực thực sự, đưa Việt Nam tiến nhanh hơn trên hành trình làm chủ công nghệ chiến lược./.

Lâm Việt Tùng - Chuyên gia CNTT tại Hà Lan

(Nguồn: https://vjst.vn/)